Κωστάρτσα

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα

 

Το Βουνό της Κωστάρτσας

 

  

Η Κωστάρτσα όπως ονομαζόταν το Διχώρι μέχρι το 1927, είναι ένα από τα 13 χωριά του Νομού Φωκίδας, που απαρτίζουν σήμερα το Δήμο Βαρδουσίων. Βρίσκεται σε απόσταση 9 χιλιομέτρων ανατολικά από το μέσον της διαδρομής του οδικού άξονα Πενταγιούς - Αρτοτίνας.

Ειδικότερα, η θέση του Χωριού εντοπίζεται στις Νότιες παρυφές του Βουνού της Κωστάρτσας που είναι συνέχεια των Βωμών, το προς Δυσμάς παρακλάδι της οροσειράς των Βαρδουσίων.

Την περιοχή διασχίζει ο ποταμός Δάφνος (Κόκκινος) με παραποτάμους, το Μαυρονέρι, το Λουτόρεμα και το Νουτσομπρόρεμα. Ο ποταμός Δάφνος χύνεται στη λίμνη του Μόρνου.

Η Βωμαία περιοχή στης οποίας το κέντρο βρίσκεται η Κωστάρτσα, εκτείνεται δυτικά της οροσειράς των Βαρδουσίων και σε απόσταση 30 Km βορείως του φράγματος της τεχνητής λίμνης του Μόρνου.

Το Χωριό αποτελείται από δύο οικισμούς : Το Κάτω Χωριό ή Κάτω Κωστάρτσα και το Απάνω Χωριό ή Άνω Κωστάρτσα[1]

 

Το όνομα του Χωριού - το τοπωνύμιο ‘Κωστάρτσα’

 

«Το όνομα  του αρχαίου οικισμού όσο και του μεσαιωνικού, δεν το γνωρίζουμε. Των νεότερων χρόνων δηλαδή της Κωστάρτσας εμφανίζεται για πρώτη φορά σε κείμενα του 18 αιώνα. Συγκεκριμένα :

1) Στο ιστορικό Δημοτικό τραγούδι που ιστορεί τη μάχη με τους Τούρκους το 1771 στη Ναύπακτο. Τότε σκοτώθηκε ο Βλαχοθανάσης

που γέρασε αρματολός στους κλέφτες καπετάνιος.


 

Η Κωστάρτσα  αναφέρεται στο δεύτερο στίχο του τραγουδιού :

 

τρία πουλάκια κάθονται ψηλά στη Βουνιχώρα

τόνα τηράει τη Λιάκουρα και τ' άλλο την Κωστάρτσα...

 

2) Σε έγγραφο του Μοναστηριού της Βαρνάκοβας σχετικό με τη μείωση των φόρων (του Μονα-στηριού) που συντάχθηκε το 1789, αναφέρεται επίσης το όνομα της Κωστάρτσας»

Έτσι μπορούμε με βεβαιότητα να ισχυριστούμε ότι το 1770 το χωριό εισέρχεται στη σύγχρονη εποχή με το όνομα Κωστάρτσα.

Το όνομα του χωριού είναι κατά μία εκδοχή βλάχικο και το πήρε σύμφωνα με σχετικό θρύλο από το όνομα μιας βλάχας (Ρουμάνας), της Κωστάρτσας, που το σπίτι της βρισκόταν στου Τσόνη το ρέμα κοντά στην Κάτω Βρύση. Η προσπάθεια ‘εξευγενισμού’ του ονόματος και η μετατροπή του από τους λόγιους σε Κωστάρ-ι-τσα  υπήρξε ατυχής γιατί είναι αντίθετη με την όμορφη παράδοση και την ιστορία του Χωριού!

 

Τοπωνύμια του Χωριού

 

Το χωριό έχει πληθώρα τοπωνυμίων των οποίων ο ρόλος στο παρελθόν ήταν σημαντικός γιατί προσδιόριζαν τις θέσεις των χωραφιών των βοσκοτόπων και κάποιων ιστορικών περιοχών. Τα  πλέον γνωστά από αυτά είναι τα ακόλουθα :

Αποκλείστρα : Μικρή σπηλιά στη Δυτική πλευρά του Βουνού της Κωστάρτσας με σημαντική ιστορία. (1821-1826)

Βαθειά Λάκα : Η  Βόρεια πλευρά του Βουνού της Κωστάρτσας

Βαρκά : Καλλιέργειες στις ΝΔ πλαγιές της Κρέκιζας.

Βελούχι : Πλούσια πηγή της Κρέκιζας κοντά στο Ξωκλήσι του Αϊ – Λια

Γιαννιόρεμα : Ρεματιά με συνεχή ροή χειμώνα καλοκαίρι, με πηγές στα ΝΔ της Κρέκιζας. Χύνεται στο Μαυρονέρι

Δεσόρεμα : Μικρή ρεματιά με συνεχή ροή χειμώνα καλοκαίρι. Το νερό κατέρχεται το Βουνό της Κωστάρτσας από τα ΝΑ και εκβάλει στο Μαυρονέρι.

Κάρκανος : Μικρό σπήλαιο(κατακρήμνιση}  στην κορυφή του Βουνού της Κωστάρτσας Στον πυθμένα υπάρχει πάγος χειμώνα καλοκαίρι.

Καταφίδι(ή Καταφύγι): Κατακόρυφος βράχος στο κεφαλάρι ακριβώς πάνω από την Αγία Παρασκευή

Κόκλαινα : Το Νεκροταφείο του Χωριού

Κοτρονάκι : Το Ανατολικό σύνορο της Κωστάρτσας με τη Βουστινίτσα (Δάφνο)

Κρέκιζα : Η Δυτική πλαγιά του Βουνού της Κωστάρτσας όπου βρίσκονται βοσκοτόπια και τα μαντριά της Κωστάρτσας.

Λ’τόρεμα (Λουτάς) : Περιοχή με καλλιέργειες και άφθονα νερά.

Λιβαδάκια : Περιοχή κοντά στο Χωριό με αμπελώνες μετά τον Άγιο Σπυρίδωνα και του Τσούμα

Λουγγιές : Ποτιστικά χωράφια εκεί όπου συμβάλει το Μαυρονέρι στο Δάφνο Ποταμό.

Μαραθιάς : Αγροτικές καλλιέργειες στα ανατολικά κατεβαίνοντας το Μαυρονέρι.

Μικρό ρέμα : Μικρή ρεματιά πολύ κοντά στο Πάνω Χωριό. Το λιγοστό νερό του πότιζε τους κήπους μέσα στο χωριό.

Μνήματα : Βοσκότοπος ανατολικά του Βουνού της Κωστάρτσας

Παλιόπυργος : Περιοχή κοντά στο Άγιο Μηνά στη συμβολή του ρέματος του Λουτά με το  Δάφνο Ποταμό 

Παλιόσπιτα : Περιοχή στον Άγιο Μηνά όπου βρέθηκαν οι Ελληνιστικοί τάφοι και η επιτύμβια πλάκα της (ή του) Πυρριχίνας

Παλιοχώρι : Αγροτικές καλλιέργειες στα Ανατολικά του Χωριού (Άι-Νικόλας)

Πέρα–Σάρα : Βάραθρο βάθους 1000 μ πολύ κοντά στο Κάτω Χωριό πάνω στο Μονοπάτι Κωστά-ρτσας – Βουστινίτσας


 

Πλατύδρομος : Περιοχή συνάντησης των μονοπατιών από το Πάνω και το Κάτω Χωριό που οδηγούσε στα χωράφια στο Λ’τόρεμα,

θαυμάσιος εξώστης σήμερα με θέα τη Λίμνη του Μόρνου, τα βουνά της Πελοποννήσου, την Πενταγιού και τα Ντρεστενά

Σκάλα : Περιοχή κοντά στο Χωριό όπου υπήρχε λαξευμένη στο βράχο δίοδος του μονοπατιού που οδηγούσε στον Παλιόπυργο και τα Ντρεστενά

Σκοτεινή : Πυκνή δασική περιοχή στα Δυτικά του Χωριού. Σε μήκος 9 χιλιομέτρων καλύπτει τον αμαξιτό δρόμο προς τον Κεντρικό οδικό άξονα

Στ΄ Σκαφίδα τ’ Λάκα : Περιοχή πάνω στον οδικό άξονα Κωστάρτσας Αρτοτίνας μέσα στο δάσος της Σκοτεινής.

Στ΄ Ζαχαρή το Χωράφ(ι)΄: Ξέφωτο στο παλιό μονοπάτι από το Κάτω Χωριό προς τον Πλατύ-δρομο.

Στους Τούρκους : Ιστορική τοποθεσία κοντά στη Σκάλα

Τ’ Παπά τ’ Αλών(ι)’: Αλώνι στην Αγία Παρασκευή όπου οι Κάτω Χωριανοί αλώνιζαν τα γεννήματα και γιόρταζαν το Πανηγύρι.

Τζινιφτιά : Περιοχή ανάμεσα στη Πέρα Σάρα και τον Άγιο Μηνά με μικρές καλλιέργειες. Μέχρι σήμερα υπάρχει μικρή χωμάτινη δεξαμενή για τη συλλογή του λιγοστού νερού από το Σταυρόρεμα.

Τσούμα : Περιοχή δίπλα στον Άγιο Σπυρίδωνα με αμπελώνες. Μέχρι πρόσφατα υπήρχε εκεί πέτρινο πατητήρι.

Φτερόλακα :Το Δυτικό Σύνορο της Κωστάρτσας με το Νούτσομπρο (Ψηλό Χωριό) πάνω στον οδικό άξονα Κωστάρτσας Ντρεστενών.

 

Ιστορία

 

Το Βιβλίο της Λαογράφου Συγγραφέως Μαρίας Λουκοπούλου Παττίχη «Η Επιστροφή» εκδόθηκε στην Αθήνα το 1990 και αποτελεί μία σπουδαία επιστημονική έρευνα με πλήθος ιστορικών και Λαογραφικών στοιχείων που αποδεικνύουν ότι η Βωμαία περιοχή τμήμα της Επίκτητης Αιτωλίας κατοικήθηκε από Ελληνικά φύλα συνεχώς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Στα ΝΑ του Κάτω Χωριού και σε απόσταση   ενός περίπου χιλιομέτρου βρίσκεται μικρός λόφος  και το ξωκλήσι του Αγίου Μηνά. Στην περιοχή αυτή (Παλαιόσπιτα) βρέθηκε επιτύμβια πλάκα από τιτανόλιθο με την επιγραφή «Μοι; Μυ; Πυρ; ριχίνας τοι σώμα φίλε Πολέμων επονέθε. (Της ή του Πυρριχίνας αυτός εδώ ο τάφος φίλε ο  Πολέμων εξεπόνησε)»  [2]

Η επιγραφή φυλασσόταν  στο Δημοτικό σχολείο Λιδωρικίου. Χάθηκε  στη διάρκεια της Γερμα-νικής Κατοχής στο 2ο  Παγκόσμιο Πόλεμο..

Οι τάφοι και η   επιτύμβια αυτή πλάκα κατά τις εκτιμήσεις των αρχαιολόγων ανήκουν στην Ελλη-νιστική Εποχή. Στα χρόνια που ακολούθησαν η Αιτωλία κατακτήθηκε α)  από τους Γαλάτες, β) από τους Ρωμαίους, γ) από τους Βυζαντινούς στους οποίους οφείλεται και ο εκχριστιανισμός της περιοχής, δ) τους Σλάβους, ε) τους Φράγκους  Σταυροφόρους,[3]  στ) από τους Αλβανούς και ζ) το 1449 από τους Τούρκους.

Μεταφέρουμε στοιχεία για την Ελληνικότητα των Χωριών της περιοχής των αντερεισμάτων των Βαρδουσίων από τη μελέτη της Λαογράφου Συγγραφέως κ. Μαρίας Λουκοπούλου Παττίχη « Η Επιστροφή» Σελ. 41.

«Τα ιστορικά δεδομένα μας πείθουν ότι τα χωριά Αρτοτίνα, Βελούχοβο, Βουστινίτσα, Γρανίτσα, Ντρεστενά, Κονιάκο,  Κουπάκι, Κωστάρτσα, Λούτσοβο, Παλιοκάτουνο και Πενταγιού συνεχίζουν να κατοικούνται από την αρχαία και τη Βυζαντινή εποχή. Φυσικά αυτά τα χωριά των Βαρδουσίων όπως και της Γκιώνας και άλλων βουνών της Δωρίδας, δέχθηκαν κατά καιρούς μετανάστες από άλλες περιοχές κυρίως πεδινές που λόγω των Φράγκικων και κυρίως των Τούρκικων πιέσεων εύρισκαν καταφύγιο  στα ορεινά. …..»


 

Τα χωριά αυτά διατήρησαν την Ελληνικότητά  τους  και οι επιδράσεις των κατακτητών όπως και των  ξένων μεταναστών  (Βλάχων, Ρουμάνων, Σλάβων, Αλβανών, Φράγκων και Τούρκων) υπήρξαν ασήμαντες «Αδιάσειστες αποδείξεις  είναι η Ελληνική Γλώσσα, η ορθόδοξη Χριστιανική θρησκεία και τα Ελληνικά ήθη και έθιμα».  Κατά τον ιστορικό Παπαρηγόπουλο  οι ξένοι πληθυσμοί που βρέθηκαν στις ελληνικές αυτές περιοχές αφομοιώθηκαν  από τον ελληνικό πληθυσμό και « ουδέν έτερον κατέλιπον  ή ονόματα τινά ορέων, ποταμών και χωρίων» 

 

Διαβάζουμε, στο βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών Λεύκωμα « Βαρδούσια» της Μαρίας Λουκοπούλου Παττίχη :

 

«Το ενδιαφέρον της ιστορίας του χωριού δε σταματάει εδώ, αλλά εκτείνεται πολύ αργότερα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, μόλις πριν την επανάσταση και κατά τη διάρκειά της. Ισχυροί παράγοντες του Καζά του Λιδωρικίου ήταν δύο δημογέροντες από την Κωστάρτσα ο Παπαγιάννης και ο Αναγνώστης Μπαμπαλής. Ο πιο γνωστός, λόγω της δράσης του στα προεπαναστατικά και επαναστατικά χρόνια ο Αναγνώστης Μπαμπαλής δημογέροντας της Κωστάρτσας, πρόκριτος ισχυρός της Δωρίδας, θεωρείται ο ισχυρότερος κοντζαμπάσης του Καζά Λιδωρικίου, αναγνωρίζεται ισχυρός παράγων και επηρεάζει τους ισχυρούς της εποχής του αγάδες και πασάδες- έστω και με την αιχμαλωσία της όμορφης κόρης του Κρουστάλλως στα αρματολίκια της Δωρίδας.

Ο Σκαλτσάς επιδιώκοντας να επιτύχει την αναγνώριση του (απροσκύνητος μέχρι το τέλος) για να εκβιάσει την κατάσταση και να πάρει το αρματολίκι του Λιδωρικίου κατέφυγε στην απαγωγή της Κρουστάλλως που ο πατέρας της σαν φίλος του Αλή μπορούσε να μεσολαβήσει στους μπέηδες και τον Βελή Πασά, γιο του Αλή Πασά και διοικητή της Ναυπάκτου ώστε να εκδοθεί μπουγιουρντί να γίνει καπετάνιος, να περπατήσει αρματολός και δεύτερον να κάνει συμφωνία με τους αγάδες να μην εμφανίζονται τζοχανταραίοι στα δερβένια (στενά) που φρουρούσαν οι αρματολοί.

Έστειλε ένα απόσπασμα του σώματος των παλληκαριών του με αρχηγό το Ντούλα (Γούλα) και απήγαγε την Κρουστάλλω. Χρειάστηκαν δύο εβδομάδες να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις του Σκαλτσοδήμου. Απέλυσαν την Κρουστάλλω αφού ο πατέρας της κατόρθωσε να αναγνωρίσουν οι Τούρκοι του Λιδωρικίου, επίσημα τα αρματολίκια. Το Κόλι προς τις εκβολές του Μόρνου δόθηκε σ’ αυτόν (Σκαλτσά) και το επάνω που ακολουθούσε τη ροή του Μόρνου προς τις πηγές (από το ένα και το άλλο μέρος των Βαρδουσίων) δόθηκε στο Γούλα και τον Αθανάσιο Διάκο.

Ο Αναγνώστης Μπαμπαλής δεν είναι μόνο γνωστός από την απαγωγή της κόρης του. Ήταν ένας από τους ισχυρούς βεκίληδες του Λιδωρικίου όπως φαίνεται από το αρχείο του Ανδρίτσου Σαφάκα».

 

Ο Αναγνώστης Μπαμπαλής εκτός της πατριωτικής του δράσης είχε και κοινωνικοθρησκευτική δράση. Ήταν εύπορος κτηματίας και ευλαβής χριστιανός αυτός και η οικογένειά του. Χρηματοδότησε την αγιογράφηση στο Μοναστήρι του Άι – Γιάννη του Προδρόμου της Αρτοτίνας όπου διαβάζουμε :

 

« Δέησις του δούλου του Θεού Γεωργίου (γιος του Αναγνώστη Μπαμπαλή) Κωστάρτσα 1812» κάτω από το πρεβάζι της Παναγίας. «Δια εξόδων Γεωργίου Αναγνώστη Μπαμπαλή 1812» στου Χριστού την εικόνα. «Δια εξόδων Γεωργίου Μπαμπαλή  … στον Πρόδρομο» και «δια εξόδων  1812» στη βάση της εικόνας της Αγίας Παρασκευής. Χρηματοδότησε επίσης και την αγιογράφηση του Μοναστηριού της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Κωστάρτσα».

Οι αγωνιστές του 1821 της Κωστάρτσας πολέμησαν κάτω από της διαταγές των Σκαλτσά, Σαφάκα, Αποκορίτη, Ν. Τζαβέλα, Πανουριά και Καραϊσκάκη. Αξιοσημείωτο όμως ότι στους φακέλους των αγωνιστών αναφέρονται και πέντε μπουλουκτσήδες : 1) Ο Τράγγας « έχων μεθ’ εαυτού τακτικώς τους συγχωρίους του από το 1821-1828» 2) Α. Μπαμπαλής «είχε μεθ’ εαυτού τακτικώς τους συγχωρίους του από 1821-1828», 3) Ι. Μπαλτογιάννης «δι όλον αυτό το διάστημα (1821-1828) έφερε πρώτα μαζί του εικοσιπέντε έως τριανταπέντε στρατιώτας» 4) Α. Καφρομάνης «επικεφαλής 40-50 στρατιωτών εγχωρίων του» και 5) Π. Μπαμπαλής «έχων τους εγχωρίους της επαρχίας του»


 

Ιστορικά τοπωνύμια :

 

Η Αποκλείστρα της Κωστάρτσας[4]

 

Το καλοκαίρι του 1826 μετά την πτώση του Μεσολογγίου οι Τούρκοι πλημμύρισαν τη Φωκίδα σε μια προσπάθεια να καθυποτάξουν τα ορεινά χωριά. Ο κόσμος αποτραβήχτηκε στις βουνοκορφές και, όπου υπήρχαν, κλείστηκε στις Αποκλείστρες. Στη Δυτική πλευρά του Βουνού της Κωστάρτσας υπάρχει μικρό σπήλαιο. Εκεί φιλοξενήθηκαν τα γυναικόπαιδα  του Χωριού με τις λιγοστές τους προμήθειες. Οι άντρες έλειπαν προσπαθώντας να περισώσουν τα ζωντανά τους ή γιατί πολεμούσαν τους Τούρκους. Οι Τούρκοι επιχείρησαν  να εκπορθήσουν τη σπηλιά, η σθεναρή όμως αντίσταση των γυναικών και το απόκρημνο και κακοτράχαλο του εδάφους τους απέτρεψε. Οι γυναίκες πολέμησαν με πέτρες και ρόπαλα και με τον ηρωισμό τους περιέσωσαν τα παιδιά τους και την τιμή τους.

 

Αργαλετόραχη

 

Ράχη στα ΝΑ της κορυφής του Βουνού της Κωστάρτσας όπου έγινε η απαγωγή της όμορφης Κρουστάλλως. Στην πλαγιά αυτή βρισκόταν η όμορφη κοπέλα με της αδερφές και τον πατέρα της, Αναγνώστη Μπαμπαλή, καλλιεργώντας τα χωράφια τους όταν κατέφτασε το απόσπασμα του Σκαλτσοδήμου  υπό τον Ντούλα και απήγαγε την κόρη του Δημογέροντα.

 

Στην ίδια περιοχή ο Γιάννης Φαρμάκης έδωσε σκληρή μάχη και κατατρόπωσε το απόσπασμα του Σκόντρα Πασά το 1825. Κρυμμένος στο παρακείμενο δάσος με ελάχιστους συντρόφους, αιφνιδίασε το απόσπασμα του πασά που αν και πολυάριθμο το διέλυσε.

Οι δύο ιστορικές τοποθεσίες
 

 Η Αποκλείστρα (υψ. 1900μ)  Η Αργαλετόραχη

                                                   

Κατάλογος Αγωνιστών από την Κωστάρτσα – Αριστεία

1)      Αναγνώστης  Δήμου Καφρομάνης : Αργυρούν αριστείον ανδρείας

2)      Ζαβορίτης Κωνσταντίνος : Β΄ τάξεως

3)      Καρφογιάννης Αναγνώστης : Γ΄ τάξεως

4)      Καρφομάνης Αναστάσιος του Δήμου : Γ΄ τάξεως

5)      Μέρμηγκας Ιωάννης : Α΄ τάξεως (πεντηκόνταρχος)

6)      Μπαλτογιάννης Ιωάννης : Αξιωματικός

7)      Μπαμπαλής Αθανάσιος : Υπαξιωματικός Γ΄ τάξεως

8)      Μπαμπαλής Αθανάσιος του Αναγνώστη Γ΄ τάξεως

9)      Μπαμπαλής Αναγνώστης : Υπαξιωματικός Γ΄ Τάξεως

10)  Μπαμπαλής Παναγιώτης του Αναγνώστη : Αξιωματικός

11)  Ντούμας  Αθανάσιος : Υπαξιωματικός Γ΄ τάξεως

12)  Αλούπης Γιάννης : Στρατιώτης

13)  Αλούπης Παναγιώτης : Στρατιώτης

14)  Ασημακόπουλος Παναγιώτης : Στρατιώτης

15)  Βλαχογιάννης Ιωάννης : Στρατιώτης

16)  Καραφίνας Γιάννης : Στρατιώτης

17)  Καψοκαλύβας Ζαχαρίας : Στρατιώτης

18)  Καψοκαλύβας Μήτρος (Τσιμάρας) : Στρατιώτης

19)  Κουτσόπουλος Θανάσης : Στρατιώτης

20)  Λύτρας Θανάσης : Στρατιώτης

21)  Μασαρίνας Κωνσταντίνος : Στρατιώτης

22)  Μέρμηγκας Χανακούλας : Στρατιώτης

23)  Μπαμπαλής Γεώργιος του Αναγνώστη : Στρατιώτης

24)  Ντούμας Αθανάσιος : Στρατιώτης

25)  Παλάσκας Βασίλης : Στρατιώτης

26)  Παλάσκας Γιάννης : Στρατιώτης

27)  Παπαδημητρίου Ιωάννης : Στρατιώτης

28)  Σουλιώτης : Στρατιώτης

29)  Σουλιώτης Γιώργος : Στρατιώτης

30)  Σουλιώτης Σπύρος : Στρατιώτης

31)  Σουλιώτης Σταύρος : Στρατιώτης

32)  Τζάθας Νίκος : Στρατιώτης

33)  Τζουμέκας Αθανάσιος : Στρατιώτης


 

 

 

 

Δυστυχώς ο κατάλογος είναι ελλιπής γιατί δεν περιλαμβάνει αυτούς που σκοτώθηκαν στις μάχες (τα ονόματά τους αγνοούνται) και αν λάβει κανείς υπόψη του πως από την Κωστάρτσα συμμετείχαν πέντε μπουλουξίδες με τριάντα τουλάχιστον παλληκάρια ο καθένας, αυτοί που τελικά έλαβαν μέρος στον εθνικό ξεσηκωμό πρέπει να ήταν πάνω από εκατόν πενήντα.

 

Θρύλοι και παραδόσεις

 

Γύρω στα 1820. Στις 26 Ιουλίου το Χωριό γιόρταζε την Πολιούχο Μεγαλομάρτυρα Παρασκευή, προστάτιδα της Κωστάρτσας. Μετά τη λειτουργία στον Ομώνυμο Ναό στο Κάτω Χωριό άρχισε το Πανηγύρι και ο χορός στου Παπά τ’ Αλώνι. Και ενώ το κέφι κορυφωνόταν, τα αρνιά σιγοψήνονταν και το κρασί έρεε άφθονο, καταφθάνουν στο χωριό οι Τούρκοι φοροεισπράκτορες. Αφού καλά έφαγαν και πολύ κρασί ήπιαν πρόβαλλαν την απαίτηση να χορέψει γι’ αυτούς η όμορφη Κρουστάλλω, η κόρη του Δημογέροντα Αναγνώστη Μπαμπαλή. Η Κοπέλα αρνήθηκε. Τότε οι Τούρκοι μεθυσμένοι καθώς ήταν εξαγριώθηκαν, την συνέλαβαν και ο αρχηγός τους την ανέβασε στο άλογο του με σκοπό να την απαγάγει. Δεν πρόλαβε όμως γιατί η Κρουστάλλω κάρφωσε στην καρδιά του το μαχαίρι πούχε κρυμμένο στον κόρφο της. Οι


 

Τούρκοι τη συνέλαβαν, την έδεσαν, τη φόρτωσαν στο άλογο και έφυγαν με σκοπό να τη δικάσουν, να την τυραννήσουν και να την εκτελέσουν στο Λιδωρίκι. Δεν είχαν προλάβει όμως να απομακρυνθούν πολύ και έπεσαν στην ενέδρα που τους είχε στήσει ο Θανάσης Διάκος. Οι Τούρκοι εξοντώθηκαν και η κοπέλα ελευθερώθηκε. Η τοποθεσία της ενέδρας είναι γνωστή στις μέρες μας με το όνομα «στους Τούρκους»[5]

 

Πάμπολλα Δημοτικά τραγούδια εξυμνούν τις αρετές της όμορφης Κρουστάλλως και τον έρωτά της με το Θανάση Διάκο.[6] Χαρακτηριστικό απόσπασμα είναι οι στίχοι τραγουδιού, που αναφέρεται στο Διάκο, και αποδίδονται στην Κρουστάλλω :

 

«… Θέλω του Διάκου το σπαθί στρώμα για να κοιμούμαι,

το χέρι του προσκέφαλο, σκέπασμα τα μαλλιά του»

 

Θρύλοι όμως δημιουργούνται ακόμη και στις μέρες μας :

 

Πριν από λίγα χρόνια (1999) τέσσερις φίλοι από την Κωστάρτσα, αποφάσισαν να διανυκτερεύσουν στην κορυφή του «Βουνού της Κωστάρτσας». Έστησαν τις σκηνές τους στο πλάτωμα της κορυφής, όπου, το τοπωνύμιο «Νεραϊδάλωνο» και κοιμήθηκαν. Το πρωί σηκώθηκαν νωρίς. Υπήρχε συννεφιά και πυκνή ομίχλη σκέπαζε την κορυφή. Ντύθηκαν καλά και με τις ειδικές ισοθερμικές στολές που ήταν εφοδιασμένοι, γιατί το κρύο ήταν τσουχτερό, βγήκαν να απολαύσουν το θέαμα. Ο ήλιος δεν είχε ακόμη ανατείλει. Ξαφνικά μέσα στην πυκνή ομίχλη διαγράφτηκε η σιλουέτα ενός νεαρού βοσκού που έψαχνε το κοπάδι του. Αλλοπαρμένος και έντρομος ο βοσκός προσπέρασε διαδοχικά τους τέσσερις φίλους. Αυτοί τον χαιρετούσαν και τον προσκαλούσαν να μείνει μαζί τους για να του προσφέρουν καφέ, εκείνος όμως έντρομος απομακρυνόταν, κρύβοντας το πρόσωπό του μέχρι που χάθηκε μέσα στην ομίχλη χωρίς να μπορεί να αρθρώσει λέξη. Αργά το απόγευμα κατά την αναχώρησή τους, τον συνάντησαν στη στάνη του και η μυστηριώδης συμπεριφορά του εξηγήθηκε. Ο άνθρωπος βλέποντας τους επισκέπτες να περιγράφονται αχνά στην ομίχλη, μέσα από τις «περίεργες» στολές τους πίστεψε πως έβλεπε ξωτικά, συνδυάζοντας  δε το όραμα με το γεγονός ότι αυτά συνέβαιναν στο «Νεραϊδάλωνο» όπου κατά την παράδοση οι Νεράιδες πολλές φορές είχαν κλέψει τη φωνή των βοσκών που παρακολουθούσαν τον τρελό χορό τους, δεν τόλμησε να μιλήσει για να μη χάσει τη φωνή του! [7]

 

Τα Vampires

 

Ο θρύλος όμως της Κωστάρτσας ξεπέρασε τα στενά όρια της περιοχής μας αλλά και της Ελλάδας και αναφέρεται στη διεθνή βιβλιογραφία των φαντασμάτων

Στα 1727 ο Ρουμάνος  κόμης Paul Arnold που υπηρετούσε στο στρατό του Καρόλου VI, βρισκό-ταν σε αποστολή στην Ελλάδα. Περιδιαβαίνοντας τη Ρούμελη πέρασε από την Κωστάρτσα όπου γνώρισε και ερωτεύθηκε την όμορφη Νίνα. Γυρνώντας στην Πατρίδα του σκοτώθηκε σε δυστύ-χημα. Από τότε το φάντασμά του περιπλανιέται στην  … Κωστάρτσα αναζητώντας την αγαπημένη του Νίνα. Ο θρύλος είναι πιθανότατα Ρουμάνικος και στο Διαδίκτυο υπάρχει σε τρεις διαφορετικές γλώσσες : Στα Ρουμανικά, στα Αγγλικά και στα Γερμανικά.[8]


 

Αρχιτεκτονική

 

Το παλαιότερο κτίσμα που διατηρείται ακόμη στο Χωριό είναι η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στον οικισμό του Κάτω Χωριού. Η Εκκλησία φέρει εντοιχισμένη πέτρινη πινακίδα με χρονολογία

1728. Είναι μία ένδειξη ότι ο οικισμός άρχισε να δημιουργείται στις αρχές του 18 αιώνα. Η Εκκλησία που από την εποχή αυτή υπήρξε ο κεντρικός ναός του οικισμού και Πολιούχος  μέχρι τις μέρες μας του χωριού είναι λιθόκτιστη με τετράγωνο σχήμα. Έχει πέτρινο δάπεδο από πελεκισμένες τετράγωνες πλάκες διαφόρων μεγεθών. Παλαιότερα είχε δύο Άγιες Τράπεζες , ξύλινο Τέμπλο και η σκεπή καλυπτόταν με πλάκες από σχιστόλιθο. Τα μόνα αρχιτεκτονικά στοιχεία του κτίσματος που επέζησαν των σύγχρονων ακαλαίσθητων επεμβάσεων είναι η τοιχοποιία και το όμορφο δάπεδο. Ο Ναός κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ήταν το κρυφό Σχολείο του Χωριού γι’ αυτό εξωτερικά το σχήμα του θύμιζε περισσότερο αχερώνα παρά τόπο λατρείας. Η είσοδος ήταν χαμηλή και στενή και βρισκόταν στη βορεινή πλευρά του κτίσματος για να μη επισημαίνεται από τους Τούρκους οι οποίοι συνήθιζαν να μπαίνουν στις χριστιανικές εκκλησιές καβάλα στ’ άλογά τους. Ο Ναός είναι δεμένος με την ιστορία και τις παραδόσεις του Χωριού και κάθε χρόνο λειτουργεί στις 26 Ιουλίου σε ανάμνηση του παλαιού πανηγυριού που γινόταν στη μνήμη της Αγίας την ημέρα αυτή. Οι χωριανοί εκδηλώνοντας τη λατρεία τους προς της Αγία έδιναν το όνομά της σε ένα τουλάχιστο κορίτσι της οικογένειας.

 

Το επόμενο χρονολογικά κτίσμα ήταν η κατοικία του μετανάστη Ηπειρώτη οπλαρχηγού Βέιμου στο Επάνω Χωριό κτισμένη το 1830. Η Κατοικία είχε τετράγωνο σχήμα με πέτρινη σκάλα και ξύλινο μπαλκόνι. Το κτίσμα εγκαταλειμμένο για πολλά χρόνια από τους απογόνους του οπλαρχηγού κατέρρευσε  πρόσφατα (2004). Στην αυλή του σπιτιού υπάρχει επιτύμβια στήλη η οποία ιστορεί τα κατορθώματα του οπλαρχηγού.

Τα πέτρινα σπίτια του Χωριού είναι κτίσματα του 19ου αιώνα ή νεότερα. Αυτά  σήμερα ανήκουν στις οικογένειες :

 

Α) Κάτω Χωριό

1)  Εκκλησία Αγίας Παρασκευής 1728

2)  Οικία Μ. Αδαμόπουλου (Ζαργαναίικα)1875

3)  Οικία Ι. Λιάσκου-Ρούση 1878

4)  Οικία Μπελεκούκια  1878

5)  Οικία Π. Μπαμπαλή  1900

6)  Οικία Π. Πασαγγέλη 1890

7)   Οικία K. και Γ. Βλαχογιάννη 1890

                                         B) Επάνω Χωριό

1)  Οικία Ζ. Ξύκη 1900

2)  Οικία Θ. Βελέντζα 1880

3)  Οικία Χ. Μουρκούση 1900

4)  Οικία Ι. Λοκόπουλου  1890

5)  Οικία Μ. Λουκοπούλου 1880

6)  Οικία Β. Ασημακόπουλου 1900

7)  Οικία Β. Καραφίνα  1890

8)  Οικία Δ. Αλούπη 1940+

9)  Οικία Δ. Κουτσόπουλου 1890

10)Οικία Γ. Τσαπαρίκου 1890

11)Οικία Δ. Συντήλα  1900

12)Οικία Π. Διαμαντή 1900

13)Οικία Η. Ασημακόπουλου 1900

14)Οικία Ι. Καραίνδρου 1890

15)Οικία Θ.Χανακούλα  1900

16)Οικία Ε. Αλούπη 1890

17)Οικία Θ. Ξύκη 1890

18)Οικία Παλάσκα 1890

19)Οικία Σ. Γιαννακόπουλου 1890

20)Οικία Π. Τσιαπαρίκου 1890

 

 

Οι πέτρινες κατοικίες του χωριού χτίστηκαν άλλες από Ηπειρώτες μαστόρους και άλλες από Μακεδόνες πετράδες. Το χωριό είχε μερικές οικογένειες πετράδων, τους Μαλάδες (Διαμανταίοι), αυτοί όμως δεν έκτιζαν σπίτια. Ασχολούνταν με το κτίσιμο μαντρών, φούρνων και κυρίως με το πιάσιμο των σταλαματιών στις πέτρινες στέγες όταν οι πλάκες μετατοπίζονταν από τα χιόνια του χειμώνα. Από τους χωριανούς χτιστάδες ξακουστός ήταν ο Κατσαβός (Διαμαντής) που έχτισε τις περιφερειακές μάντρες της Πλατείας του Χωριού και της Εκκλησίας (1930), όπως και τις παρά-πλευρες μάντρες σε πολλά σοκάκια του Πάνω και του Κάτω Χωριού. Σώζονται σε άριστη κατάσταση μέχρι σήμερα.

 Οι ξένοι πετράδες διαμόρφωσαν τελικά δύο τύπους σπιτιών ανάλογα με την τεχνοτροπία της δικής τους ιδιαίτερης πατρίδας. Οι τύποι αυτοί είναι α) το στερφογάλαρο με την πέτρινη σκάλα και τη μισή πρόσοψη να καταλαμβάνεται από το Χαγιάτι, και την εξάριχτη κλιμακωτή στέγη (Ηπειρώτικος τύπος) και ο Μακεδονικός τύπος με την πέτρινη σκάλα, το Χαγιάτι σε όλη την έκταση της πρόσοψης και την τετράριχτη πυραμοειδή στέγη.

 

Τα σπίτια της Κωστάρτσας[9]

 

   Ηπειρώτικος τύπος κατοικίας   Μακεδονικός τύπος κατοικίας

 

 

    

 

Το στερφογάλαρο[10]

 

 


 

Οι Μύλοι του Χωριού

 

Στο χωριό την περίοδο της ακμής του λειτουργούσαν πέντε κυρίως μύλοι όλο το χρόνο : Ο Μύλος του Γυφτοχρήστου στο Μαυρονέρι, ο Μύλος του Ζαχαράκη  στο Γιαννιόρεμα και δεύτερος στο Δάφνο ποταμό (Κόκκινο), Ο Μύλος του Παπαρήγα στο Δάφνο ποταμό και ο Μύλος  του Καρφή στις Λουγγιές. Ο Μύλος του Γυφτοχρήστου λειτούργησε μέχρι το 1950 περίπου. Σήμερα κείτεται ημικατεστραμμένος. Επίσης είναι ακόμη ορατά τα ερείπια των Μύλων του Παπαρήγα και του Ζα-χαράκη στο Δάφνο ποταμό.

 

Ο Μύλος του Γυφτοχρήστου στο Μαυρονέρι

Όπως ήταν μέχρι το 1950

 

 

 

 

Ο Μύλος του Γυφτοχρήστου στο Μαυρονέρι

Όπως ήταν μέχρι το 1950

 

Στόχος του Πολιτιστικού μας Κέντρου είναι να επισκευαστεί ο Μύλος του Γυφτοχρήστου όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν. Οι κληρονόμοι προτίθενται να δωρίσουν το Μύλο στην Κοινότητα.

 

Πηγές: Κρυφονέρι, Ψηλή Βρύση, Απάνω Βρύση, Κάτω Βρύση, Καλυγόβρυση

 

Text Box: Οι  πρώτες πηγές του Χωριού με σκαλιστή πέτρινη λεκάνη (γούρνα) 
Φωτ. 1950

 
Κάτω Βρύση
Η Κάτω Βρύση 

     Η  Καλυγόβρυση

 


 

Το κρυφονέρι: πηγή στη βόρεια πλευρά λίγο πιο κάτω απ’ την κορυφή του Βουνού της Κωστάρτσας με κρυστάλλινο παγωμένο νερό.

Ψηλή Βρύση : πηγή δίπλα στο μονοπάτι που οδηγούσε στον Άϊ-Λια. Καταστράφηκε πρόσφατα κατά τη διάνοιξη του αγροτικού δρόμου.

Απάνω Βρύση : Η Βρύση βρίσκεται στο Επάνω Χωριό πάνω απ’ τα Σωκιέϊκα.

Κάτω Βρύση : Η Βρύση βρίσκεται στου Μαλά το ρέμα(Τσόνη) ανάμεσα στους δύο οικισμούς.

Με τα νερά της πότιζαν τα κήπια στο Κάτω Χωριό

Καλυγόβρυση : Είναι η πρώτη πηγή της Κωστάρτσας στ Κάτω Χωριό. Το νερό πιάνεται βαθειά στο Χωράφι της Σεραφείμενας και οδηγείται στη λεκάνη (κάναλο) με πετρόχτιστο αγωγό το καλντερίμι. Το νερό συχνά το έκοβε η Σολιβανίνα και πότιζε τα κήπια της.

Το Βελούχι : Μεγάλη πηγή στην Κρέκιζα στην περιοχή του Προφήτη Ηλία

Στη Δυτική πλευρά του Βουνού της Κωστάρτσας καλλιεργήθηκε πηγή με της οποίας το άφθονο νερό, μέσω αγωγών, υδρεύεται το Χωριό.

 

Ξωκλήσια :

 

Αϊ-Μ’νάς ( Άγιος Μηνάς), Αϊ-Θανάσης, Αι-Νικόλας, Αϊ-Γιάννης, Αϊ-Λιας, Άγιος Σπυρίδωνας , Αϊ-Γιώργης

Το Ξωκλήσι του Αγίου Σπυρίδωνα βρίσκεται στις παρυφές του Κάτω Χωριού. Χτίστηκε το 1922 στη Μνήμη του αεροπόρου Σπύρου Φυσσερού που σκοτώθηκε στη μάχη του Verdun κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου Το κτίσμα είναι πέτρινο και θαυμάσια διατηρημένο μέχρι σήμερα. Το Εκκλησάκι του Άϊ-Δημήτρη βρίσκεται μέσα στο Χωριό, λίγο πιο πάνω από την πλατεία
 

Άγιος Σπυρίδωνας Άγιος Δημήτριος

 

                                                                                                                                                          

Η Κωστάρτσα σήμερα

 

Η Κωστάρτσα σήμερα, η Κωστάρτσα μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο[11] είναι ένα  καλοκαιρινό θέρετρο. Η ζωή στο Χωριό αρχίζει στα τέλη Μαρτίου και τελειώνει το Δεκέμβριο. Ο πληθυσμός του Χωριού κατάφυγε στις πόλεις (κυρίως στην Αθήνα) και αστυκοποιή-


 

θηκε. Στο Χωριό οι Κωσταρτσιώτες έρχονται το καλοκαίρι για τις θερινές τους δια-κοπές. Στην αστικοποίηση του πληθυσμού συντέλεσαν δύο κυρίως λόγοι : 1) Η πριμοδότηση της σφαγής των κοπαδιών της γίδας (1935) και  2) Ο πόλεμος. Οι κάτοικοι παρασυρμένοι από το ρεύμα της εσωτερικής μετανάστευσης (1950), έφυγαν και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Αθήνα. Τα Κουπόνια (Άνω Ιλίσια) για πολλά χρόνια ήταν μια αμιγής συνοικία – παροικία Κωσταρτσιωτών.

Τα σπίτια εγκαταλείφθηκαν και τα περισσότερα έπεσαν. Το Κάτω Χωριό το 1950 είχε 30 τουλάχιστον κατοικίες σε λειτουργία και σήμερα έχει μόνον έξι και την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.

 

 

 Κωστάρτσα :Το Κάτω Χωριό στα 1950
 Θέα από την πλατεία προς το Νότο

 
   Στο βάθος και αριστερά η Μακριά Ράχη

                Το Πάνω Χωριό την ίδια εποχή
             Θέα από τον Άϊ-Γιώργη προς το Βορά
              Στο βάθος το Βουνό της Κωστάρτσας

 

Το Φεβρουάριο του 1992, το Κοινοτικό, τότε, Συμβούλιο Διχωρίου και ο Σύλλογος Διχωριτών που εδρεύει στα Ιλίσια στην Αθήνα, μπροστά στην απελπιστική εικόνα της ερήμωσης του Χωριού, στην ετήσια κοινή τους Λαϊκή Συνέλευση, αποφάσισαν την Ίδρυση Πολιτιστικού Κέντρου – Ξενώνα.  Το οικόπεδο παραχώρησε η Κοινότητα Διχωρίου κάτω ακριβώς από την πλατεία του Πάνω Χωριού, σε περίοπτη θέση μεταξύ των δύο οικισμών. Ο στόχος της προσπάθειας αυτής ήταν διπλός Πρώτον να δημιουργηθεί μια Πολιτιστική Εστία με σκοπό να προσελκύσει τους Νέους που κατάγονται από το Χωριό για να γνωρίσουν τον τόπο, την ιστορία και τον πολιτισμό των γονιών και των προγόνων τους και δεύτερον να δημιουργηθεί ένα κατάλυμα με 4 τουλάχιστο μικρά διαμερίσματα, καθένα από τα οποία να δύναται να φιλοξενεί μια οικογένεια συντοπίτη μας που σήμερα δεν έχει σπίτι στο Χωριό ή φίλους του Χωριού μας. Έτσι συμφωνήθηκε να κατασκευαστεί ένα σπίτι παραδοσιακό που να αποτελέσει πρότυπο για μελλοντικές κατασκευές. Επιλέχθηκε το Τετράγωνο Σπίτι, χαρακτηριστικός τύπος κατοικίας της Φωκίδας[12]. Αμέσως άρχισε και η συγκέντρωση των χρημάτων: Η Λαογράφος κ. Λουκοπούλου Παττίχη καταγόμενη από την Κωστάρτσα προσέφερε τα συγγραφικά της δικαιώματα από την πώληση του Βιβλίου της             «Η Επιστροφή», ο συντοπίτης μας Δημήτρης Μαγόπουλος το αντίτιμο από την πώληση μιας οικίας του στην Αθήνα και της οικίας του στην Κωστάρτσα , όλοι ανεξαιρέτως οι Κωσταρτσιώτες από το υστέρημά τους και το Ελληνικό Δημόσιο που χρηματοδότησε το έργο με το ποσόν των 40000000 δρχ .[13] Συνολικό κόστος κατασκευής 60000000 δρχ.

Πλην των 4 μικρών διαμερισμάτων  των οποίων οι εσωτερικοί χώροι φαίνονται στις πιο κάτω φωτογραφίες, το Πολιτιστικό Κέντρο διαθέτει μια μεγάλη αίθουσα πολλαπλών χρήσεων (ισόγειο)


 

στην οποία λειτουργεί Βιβλιοθήκη (2000 τόμοι και η οποία εμπλουτίζεται συνεχώς), εφοδιασμένη με Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές για χρήση από τους Νέους του Χωριού μας και τους Επισκέπτες.

Στο ισόγειο υπάρχει και το στούντιο του Ραδιοφωνικού Σταθμού της Κωστάρτσας. Ο Ραδιοφωνικός σταθμός είναι μικρής ισχύος (100 Watt) και μικρής εμβέλειας (50km περίπου)  και λειτουργεί από το Απρίλιο μέχρι και το Σεπτέμβριο κάθε έτους υπό την εποπτεία του Αντιπροέδρου του Ιδρύματος. Το καθημερινό πρόγραμμα συντάσσεται από τους Νέους του Χωριού μας και απευθύνεται σε κάθε ηλικία, με εκπομπές τοπικού ενδιαφέροντος,[14] Δημοτικής, Λαϊκής αλλά και Κλασικής Μουσικής και με εκπομπές Λόγου και Τέχνης. Ο Σταθμός μας είναι ένα μικρό ελεύθερο βήμα «Της Ειρήνης και του Πολιτισμού» που απευθύνεται κυρίως στους Νέους της Περιοχής και λειτουργεί με τη φροντίδα των Νέων του Χωριού μας.

 
Ο Ξενώνας
 


Το εσωτερικό του Ξενώνα
 

            

Το Εσωτερικό των δωματίων του Ξενώνα

                      

 

 

Ο Ραδιοφωνικός Σταθμός της Κωστάρτσας σε λειτουργία

 

 

Η αίθουσα Πολλαπλών Χρήσεων Η Βιβλιοθήκη

 

 Ο Ραδιοφωνικός Σταθμός της Κωστάρτσας σε λειτουργία

          

Η Δανάη Δροσοπούλούλου-2003 Οι Συνεργάτες -2005 Ο Κώστας Αλούπης-2005

 

    Οι Νέοι της Κωστάρτσας αγάπησαν το Ραδιοφωνικό σταθμό του Χωριού μας.

Η προσφορά τους ανιδιοτελής και ειλικρινής αποτελεί θαυμαστή συμβολή στην πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής του Δήμου Βαρδουσίων

 

 

Το Πολιτιστικό Κέντρο Διχωρίου είναι Κοινωφελές μη κερδοσκοπικό Ίδρυμα, Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και Διοικητικά ανήκει στο Δήμο Βαρδουσίων. Διοικείται από πεντα-μελές Διοικητικό Συμβούλιο με τρία μέλη οριζόμενα από το Τοπικό Συμβούλιο της Κωστάρτσας και δύο Συμβούλους εκ του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Βαρδουσίων.


 

Οι Εκκλησίες του Χωριού

 

Η Αγία Παρασκευή

 

Στο Κάτω Χωριό βρίσκεται η Εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, Προστάτις και Πολιούχος του Χωριού. Η Μνήμη της γιορτάζεται και σήμερα στις 26 Ιουλίου. Η θεία λειτουργία είναι πανηγυρική με Αρτοκλασία και Δοξολογία. Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας κάποιες γυναίκες συνήθως, που το ’χουν κάνει τάμα, ζώνουν την εκκλησία με κερωμένο σπάγκο τον οποίο μετά διπλώνουν και φτιάχνουν μια μεγάλη λαμπάδα. Η λαμπάδα αφιερώνεται στη Αγία και καίγεται δίπλα στην εικόνα της μέχρι τέλους γιατί σύμφωνα με την παράδοση δεν έχει δικαίωμα να τη σβήσει ο Καντηλαναύτης. Δυστυχώς το πανηγύρι που άλλοτε κρατούσε τρεις μέρες με γλέντι και χορό στου Παπά τ’ Αλώνι, σήμερα έχει μετατεθεί στις 15 Αυγούστου στην εορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου.

 Ένας ακόμη στόχος του Πολιτιστικού μας Κέντρου είναι να επαναφέρει την εκκλησία στην αρχική της απέριττη μορφή.[15]

 

26 Ιουλίου 2004: Κάθε χρόνο οι Κωσταρτσιώτες

Τιμούν τη Μνήμη της Αγίας Παρασκευής της Πολιούχου και

Προστάτιδος του Χωριού

 

Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας η Εκκλησία της Αγίας Παρασκευής ήταν το Κρυφό Σκολειό του Χωριού, στη συνέχεια αποτέλεσε τον πυρήνα γύρω απ’ τον οποίο σχηματίστηκε το Χωριό όταν οι διάφοροι μεμονωμένοι οικισμοί με τον καιρό διαλύθηκαν[16] (πιθανόν αρχές του 18ου αιώνα)


 

Η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου

 

Στην Κεντρική πλατεία του Χωριού δεσπόζει πετρόχτιστος περίοπτος Ναός, η βασιλική της Κοίμη-σης της Θεοτόκου κτίσμα του 1930.

Το εσωτερικό του Ναού κοσμείται με σπάνιες εικόνες μεγάλης καλλιτεχνικής  αξίας και το ιερό με το περίτεχνο ξυλόγλυπτο Τέμπλο, έργο το Ξυλογλύπτη Καλλιτέχνη Κιντώνη από τον Άβορο Δωρίδας.

 

Ο Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου Δεσπόζει στο Άνω διάζωμα

της Μεγάλης πλατείας της Κωστάρτσας

                                

 

  

Στις 15 Αυγούστου κάθε χρόνο μετά το 1950, το πανηγύρι γιορτάζεται στη μεγάλη πλατεία του Χωριού μπροστά στο Μαγαζί.

 

Το Μαγαζί

 

Στο κάτω διάζωμα της πλατείας του Χωριού χτίστηκε με δαπάνες των Διχωριτών το «Μαγαζί» (2004) το οποίο θα λειτουργήσει ως Παντοπωλείο και Ψητοπωλείο. Το κτίσμα διατήρησε την παραδοσιακή μορφή των σπιτιών της Ρούμελης και σε συνδυασμό με τα δωμάτια του Πολιτιστικού Κέντρου ευελπιστούμε να αποτελέσει ένα ισχυρό πόλο έλξης για το ξαναζωντάνεμα του Χωριού μας. Ήδη η άρτια οργάνωση των δύο οικημάτων δημιούργησε δύο μόνιμες θέσεις απασχόλησης στην Κωστάρτσα.


 

Η όμορφη Πλατεία και το Μαγαζί μια Φθινοπωρινή μέρα.

 

 

 

 

Επισκέψεις σε ιστορικά τοπωνύμια

 

Η Κωστάρτσα είναι ένας μαγευτικός ιστορικός τόπος με ανεπανάληπτες Φυσικές ομορφιές. Ο επι-σκέπτης που προτίθεται να παραμείνει μερικές ημέρες στο Χωριό μπορεί να πραγματοποιήσει μία ή περισσότερες από τις παρακάτω επισκέψεις:

 

Επίσκεψη στον Άγιο Μηνά – Παλιόσπιτα – Λουγγιές – Μαυρονέρι – Δάφνος ποταμός (Κόκκινος) – Μύλος του Ζαχαράκη – Άνοδος στην κοίτη του Δάφνου – Μύλος του Παπαρήγα – Επίσκεψη στο Χωριό Δάφνο. Επιστροφή από το αμαξιτό στο Διχώρι.

 

Ανάβαση στο Βουνό της Κωστάρτσας Επίσκεψη στον Προφήτη Ηλία – Βελούχι- Αποκλείσρα– Νεραϊδάλωνο– Κάρκανος – Μνήματα – Αργαλέτόραχη – Άϊ – Λιας , επιστροφή.

 

Ανάβαση στην κορυφή “Κόρακας” των Βαρδουσίων[17]. Οδικός προς Δάφνο μέχρι τα Βουστι-νισιώτικα λιβάδια. Άνοδος (πεζή) μέσα από την μεγάλη χαράδρα (χαλιάς) στην κορυφή Κόρακας ύστερα από πορεία 3 ωρών. Στην περιοχή υπάρχουν ακόμη συντρίμμια Πολεμικού αεροπλάνου που κατέπεσε κατά τη διάρκεια του Δευτέρου παγκοσμίου πολέμου.

 

Αναρρίχηση στους Βωμούς (Σούφλες).[18] Οι συμμετέχοντες απαιτείται να είναι ειδικά εκπαιδευμένοι ορειβάτες και να φέρουν τον απαιτούμενο ειδικό εξοπλισμό. Μετάβαση δια της αμαξιτής οδού μέχρι τα Μνήματα και αναρρίχηση από τη Νότια πλευρά των Βωμών.[19]


 

Επίσκεψη στη Μονή Ιωάννου του Προδρόμου. Η μονή ευρίσκεται σε απόσταση 5 Km από την Αρτοτίνα Είναι ένας αρχαιολογικός χώρος μεγάλης ιστορικής αξίας. Στο μοναστήρι αυτό μόνασε ο ήρωας της Ελληνικής επανάστασης, Ο Άγιος Αθανάσιος Διάκος κατά τον Κόντογλου. Στο Ναό της Μονής υπάρχουν, αφιερωμένες εικόνες της οικογένειας του Δημογέροντα Αναγνώστη Μπαμπαλή και στον περίβολο δεσπόζει το κελί του Διάκου. Ο χώρος είναι θαυμάσια διαμορφωμένος και τοπίο μαγευτικό. Σε μικρή απόσταση ρέει ο ποταμός Φίδαρης (Εύηνος) και πολύ κοντά το Χωριό της Γραμμένης Οξιάς (Στίστα) με το περίφημο δάσος οξιάς, το νοτιότερο της Βαλκανικής. Η περιοχή στην αρχαιότητα κατοικήθηκε από τους Οφιονείς[20] 

 

Επίσκεψη στη Άνω Μουσουνίτσα[21] (Διάκος). Διαδρομή : Διχώρι – Αρτοτίνα[22] – Καρυόρεμα – Μουσουνισιώτικα λιβάδια – Άνω Μουσουνίτσα. Επιστροφή από Μουσουνισιώτικα λιβάδια – Καταφύγιο –Δάφνος - Κωστάρτσα

 

Επίσης οι επισκέπτες μπορούν να πραγματοποιήσουν επισκέψεις στα ιστορικά Χωριά της Πενταγιούς[23] και του Κροκυλείου[24]

 

 

 

 

 

Το μέλλον της Κωστάρτσας

 

Το μέλλον της Κωστάρτσας ταυτίζεται με το μέλλον και τις προοπτικές ανάπτυξης της ΒΔ Φωκίδας. Η συνένωση των χωριών σε Δήμους με το Νόμο «Καποδίστρια» ανέδειξε και το πρόβλημα. Τα 13 χωριά του Δήμου Βαρδουσίων έχουν εγγεγραμμένους 2700 κατοίκους. Εξ αυτών οι διαβιούντες στην περιοχή δεν είναι περισσότεροι από τριακόσιοι και από αυτούς ελάχιστοι είναι νέοι σε παραγωγική ηλικία. Τα σχολεία είναι κλειστά και στα 13 χωριά. Η χειμαζόμενη οικονομία δεν στηρίζεται ούτε στην  κτηνοτροφία που στο παρελθόν ήταν πηγή πλούτου για την περιοχή, γιατί οι κτηνοτρόφοι, εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων βέβαια, είναι μόνιμοι κάτοικοι αστικών περιοχών και εκμεταλλεύονται τα λιβάδια με το αζημίωτο, διότι ως «Δημότες» της περιοχής απολαμβάνουν ευεργετικών διατάξεων καταβάλλοντας ασήμαντα ποσά ως κοινοτικό τέλος.

 

Το Τοπικό Συμβούλιο της Κωστάρτσας πιστεύει πως η αναγνώριση της Κωστάρτσας ως Παραδοσιακού Οικισμού δίπλα  στα Κεφαλοχώρια της Αρτοτίνας του Κροκυλείου και της Πενταγιούς των οποίων ουδόλως υστερεί στην Ιστορία, τη Λαϊκή Παράδοση, την Αρχι-τεκτονική των κτισμάτων και στην απαράμιλλη  φυσική ομορφιά, θα αποτελέσει ισχυρότατο κίνητρο ανάπτυξης για ολόκληρη τη χειμαζόμενη περιοχή των Δήμου Βαρδουσίων. Μοναδική ελπίδα για την επιβίωση του οικισμού σήμερα είναι ο αγροτουρισμός[25] ο οποίος μόνο στη στέρεα βάση ενός παραδοσιακού οικισμού θα μπορούσε να αναπτυχθεί.

 


 

Χάρτης της Βωμαίας περιοχής

 

 

 


 

Βιβλιογραφία για την Κωστάρτσα

 

Τα τμήματα  του μικρού αυτού δοκιμίου που ευρίσκονται εντός εισαγωγικών έχουν παρθεί από το Βιβλίο «Η Επιστροφή» της Μαρίας Λουκοπούλου Παττίχη και από το βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών Λεύκωμα «Βαρδούσια» της ιδίας Συγγραφέως. 

 

Ο σχετικός με την Κωστάρτσα μύθος του κόμη  Paul Arnold (1727) έχει ληφθεί από το Διαδίκτυο στο λογότυπο Kostartsa

 

Συμπληρωματικά στοιχεία και φωτογραφίες για το δοκίμιο αυτό ελήφθησαν από την ιστοσε-λίδα της Κωστάρτσας στις διευθύνσεις :

:

 http://www.kostartsa.gr
http://www.neural.uom.gr

 

 

Φωτογραφίες : Αδαμόπουλος Μιλτιάδης., Τσούμας Γιάννης, Φαρμάκης Βαγγέλης, Κουτσο-πούλου Κατερίνα, Ιστοσελίδα  της Κωστάρτσας.

 

Χάρτης : Ανάβαση (Στερεά Ελλάδα – Βαρδούσια)

 

Επιμέλεια : Αδαμόπουλος Μιλτιάδης

Κωστάρτσα Ιανουάριος 2005

 


Αναφορές

[1]  από το βιβλίο του Woodhouse, Aetolia : ano Kostartsa kato Kostartsa,   που εκδόθηκε το 1897

 

[2] Μεταφραση Μαρίας Λουκοπούλου Παττίχη από το Βιβλίο της Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ

[3] στο σημείο που το Λ’τόρεμα συναντά το Δάφνο Ποταμό, όπου το τοπωνύμιο     «Παλιόπυργος» υπήρχαν κατά τους  Woodhouse και Kirsten, τα ερείπια Ενετικού Κάστρου

[4] Στην Aποκλείστρα κατέφευγαν οι Κωσταρτσιώτες κάθε φορά που ο τούρκικος στρατός πλησίαζε στο Χωριό . Το 1823 ο Σκόντρα Πασάς, το 1824 ο Αμπάζ Πασάς το 1825 ο Σελιχτάρ Πασάς Δες και Επιστροφή σελ. 72

 

[5]Το θρύλο μας διηγήθηκε ο Βαγγέλης  (Βαγγέλας) Καραϊνδρος με περηφάνια αφού κι αυτός παντρεύτηκε Μπαμπαλοπούλα

[6] Μαρίας Λουκοπούλου-Παττίχη «Η Επιστροφή»  σελ.55-59

[7]Περισσότερα για τους θρύλους του Χωριού και τις Νεράιδες στο βιβλίο ‘Η Επιστροφή’ σελ. 162,225

[8] Internet : Kostartsa

[9] Στο Χωριό υπάρχουν 60 ακόμη κατασκευές με σύγχρονα δομικά υλικά

[10] Στερφογάλαρο : Σχέδιο του μεγάλου Έλληνα Αρχιτέκτονα Πικιώνη

[11] 1945-1950

[12] Οικία του οπλαρχηγού Σαφάκα στην Αρτοτίνα, Δημοτικό Σχολείο –Ξενώνας Πενταγιών κλπ

[13] Νομαρχία Φωκίδας 1998 και Υπουργείο Εσωτερικών

[14] περιβάλλον, άγρια ζωή, παράνομη θήρα, οδικό δίκτυο κλπ,

[15] αφαίρεση των εξωτερικών σοβάδων κλπ

[16] Παλιόσπιτα, Παλιοχώρι, κλπ

[17] Υψόμετρο 2495 m

[18] Σούφλες είναι το σημερινό όνομα των Βωμών

[19] Η Κωστάρτσα θα μπορούσε να αναδειχθεί σε σπουδαίο αναρριχητικό κέντρο της περιοχής

[20] Η περιοχή Οφιονία πήρε το όνομά της από τα πολλά φίδια που ενδημούν

[21] Η Άνω Μουσουνίτσα διεκδικεί  και αυτή την καταγωγή του Αθανασίου Διάκου

[22] Γενέτειρα του Αθανασίου Διάκου

[23] Το Χωριό της Μαρίας της Πεντγιώτισας

[24] Το Χωριό του ήρωα της Επανάστασης Γιάννη Μακρυγιάννη

[25] Ο αγροτουρισμός θα μπορούσε να δημιουργήσει πολλές θέσεις εργασίας στο Χωριό

[26] Η Κωστάρτσα έχει από το 2000 τη δική της ξεχωριστή παρουσία στο Διαδίκτυο